طراحی وب سایت

از مهم ترین پدیده های چند دهه اخیر در صنعت اطلاعات، پیدایش و محبوبیت پایگاه های اطلاعاتی پیوسته بوده که دورنمای سرعت و دقت در جستجو و بازیابی اطلاعات را دگرگون کرده است. در واقع می توان گفت که پایگاه های اطلاعاتی پیوسته به وجود آورنده آنچه که ما امروزه به عنوان صنعت اطلاع رسانی می شناسیم، هستند.
گرچه گروهی از افراد چنین تصور می کنند که واژه «پیوسته»به معنای اینترنت است، اما این اصطلاح قبل از ظهور اینترنت، از دهه 1960 به کار می رفته است. دایره المعارف ارتباطات و اطلاعات پایگاه اطلاعاتی را «مجموعه ای سازمان یافته از داده هایی که ایجاد، نگهداری و جستجو می شوند» و در تعریفی دیگر «نرم افزاری که برای ایجاد و نگهداری داده ها به کار می رود» دانسته است.
«دانشنامه کتابداری و اطلاع رسانی» نیز اصطلاح پایگاه اطلاعاتی را این گونه تعریف کرده است: «اطلاعاتی که روی یک فایل کامپیوتری ذخیره شده و از راه دور یا نزدیک به وسیله پایانه ها و ارتباط های الکترونیکی قابل دسترسی است». «کتز» نیز اصطلاح پیوسته را این گونه تعریف کرده است: «فراهم آوری اطلاعات از پایگاه اطلاعاتی موجود روی کامپیوتر سرور» در تعریفی دیگر، «فدر» و «استارجز»، پایگاه اطلاعاتی پیوسته را چنین تعریف می کنند: اصطلاح پایگاه اطلاعاتی پیوسته به طور معمول در رابطه با اطلاعات ذخیره شده دیجیتالی روی رایانه هایی به کار می رود که از طریق شبکه های کوچک و بزرگ و اینترنت در دسترس است. پایگاه اطلاعاتی پیوسته مجموعه ای سامانه یافته از اطلاعاتی است که پردازش، ذخیره و توسط واسطه اطلاعاتی یا کاربر نهایی، جستجو و بازیابی می شود. اطلاعات در پایگاه های اطلاعاتی پیوسته می تواند به صورت کتاب شناختی، متنی، تصویری، آماری و غیره باشد. پایگاه های اطلاعاتی پیوسته عمدتا برای استفاده های عمومی و تجاری فراهم می شوند و داده ها به طور عمومی به گونه ای منظم می شوند که به صورت خودکار قابل جستجو و بازیابی باشند.
در دهه 1960، دسترسی پیوسته به پایگاه های اطلاعاتی از طریق خطوط تلفنی امکان پذیر شد؛ بدین صورت که ارتباط رایانه کتابخانه ها به وسیله خطوط تلفن به رایانه اصلی (سرور) تهیه کننده پایگاه اطلاعاتی برقرار می شد. اما با ظهور اینترنت، شیوه دسترسی به پایگاه های اطلاعاتی پیوسته نیز دگرگون شد و تهیه کنندگان اطلاعات یا کارگزاران، با تخصیص فضای الکترونیکی در شبکه اینترنت، خدمات خود را ارائه می دهند.
صنعت پیوسته با گسترش رایانه ها و فناوری های ارتباطی روز به روز در حال توسعه و گسترش است. تعداد پایگاه های اطلاعاتی و نیز تعداد ناشران و کارگزاران، رشد تصاعدی دارند. امروزه می توان گفت که در همه زمینه های دانش بشری، پایگاه های اطلاعاتی پیوسته وجود دارند و دانشمندان، آخرین و روزآمدترین یافته ها را از طریق این پایگاه های اطلاعاتی به دست می آورند. در این مقاله سعی می شود به اختصار، سیر تاریخی رشد و تکامل پایگاه های اطلاعاتی ارائه شود.
تاریخچه رشد و توسعه سامانه های پیوسته
دو عامل زیر:
1 - رشد عظیم تحقیقات علمی،
2 - توسعه فناوری های پردازش رایانه ای،
نیروی محرک توسعه سامانه های بازیابی اطلاعات رایانه ای بعد ازجنگ جهانی دوم بوده است. با افزایش سریع حجم اطلاعات علمی، روش های دستی و قدیمی نمایه سازی و بازیابی، کارآیی خود را از دست داد. دولت آمریکا برای توسعه اغلب پایگاه های اطلاعاتی اولیه، بودجه ای تعیین کرد. این پایگاه ها پروژه هایی هدف گرا بودند و توسط دولت تولید ، استفاده و حمایت مالی می شدند.
اولین تحقیق درباره جستجو برای اطلاعات متنی روی رایانه توسط «بگلی» در سال 1951 در موسسه فناوری ماساچوست انجام شد. «بگلی» تلاش کرد تا رایانه ابتدایی را طوری طراحی کند که چکیده های رمز گذاری شده را جستجو کند. وی متوجه شد که این طرح گرچه ممکن است از لحاظ فنی امکان پذیر باشد، اما به دلیل مشکلات مربوط به لوازم و تجهیزات آن زمان و بودجه، عملی نخواهد بود.«شرکت توسعه سامانه»، در سال 1960 یک سامانه تعاملی معروف به «پروتوسینتکس» را که می توانست مدخل های «دایره المعارف کتاب طلایی» را جستجو کند، به تماشای عموم گذاشت. این سامانه بسیاری از روش هایی را که امروزه در اختیار جستجوگران سامانه های پیوسته است، مورد استفاده قرار می داد. مهم ترین جهش در صنعت اطلاع رسانی در دهه1960، تولید پایگاه های اطلاعاتی متنی به ویژه پایگاه های اطلاعاتی کتاب شناختی بوده است. نخستین اقدام در زمینه تهیه و تولید پایگاه اطلاعاتی کتاب شناختی قابل خواندن با ماشین، توسط کتابخانه ملی پزشکی آمریکا انجام شد. پایگاه اطلاعاتی این کتابخانه به نام «مدلارز»، اصولا برای تولید نمایه نامه چاپی پزشکی (ایندکس مدیکوس) طراحی شده بود. کارشناسان علم اطلاع رسانی، «مدلارز» را به عنوان نخستین طرحی که در یک محیط تولیدی بزرگ، ازحروفچینی فیلمی تحت کنترل رایانه استفاده کرده است، معرفی می کنند. برای حروفچینی فیلمی نمایه نامه پزشکی، لازم بود که رکوردهای کتاب شناختی آثار و مقالات به شکل قابل خواندن با ماشین درآیند. با انجام این کار، نه تنها تولید نمایه نامه پزشکی بلکه خدمات اشاعه اطلاعات گزیده و جستجوهای گذشته نگر که در ابتدا به صورت دسته ای بود نیز امکان پذیر شد. «مدلارز» در سال 1964 به مرحله اجرا درآمد. با راه اندازی «مدلارز» می توان گفت که صنعت نشر الکترونیکی آغاز شد.نخستین تجربه مهم در جستجوی پیوسته ارجاعات مدارک، توسط «کسلر» در انستیتو ماساچوست انجام شد. وی در سال 1964 سامانه ای به نام «پروژه اطلاعات فنی» را به وجود آورد که جستجوی تعاملی را برای مجموعه ای از ارجاعات مربوط به مدارک فیزیک امکان پذیر کرد. در سال1964 «شرکت موشک سازی لاکهید» نیز یک سامانه محلی پیوسته معروف به «کانورس» را به منظور جستجو در پایگاه کتابخانه خود عرضه کرد.
«شرکت توسعه سامانه» هم در سال 1965 سرگرم توسعه سامانه ای بود که از طریق یک خط تلفن به 13 سازمان دولتی و خصوصی امکان می داد به فایلی شامل200 هزار رکورد کتاب شناختی مربوط به فناوری خارجی دسترسی پیدا کنند. بودجه این پروژه توسط «آژانس پروژه های تحقیقاتی پیشرفته» (آرپا) وابسته به وزارت دفاع آمریکا تامین شده بود و نرم افزار این سامانه به «اربیت» معروف شد. «خدمات چکیده نویسی شیمی» در سال 1965 به طور همزمان، خدمات اطلاع رسانی علوم زیستی و شیمی را به صورت چاپی و نیز روی نوار مغناطیسی برای جستجوهای رایانه ای منتشر کرد.
از دیگر خدمات نمایه سازی و چکیده نویسی که کار کتابخانه ملی پزشکی آمریکا و خدمات چکیده نویسی شیمی را دنبال کرد، تولید «نمایه نامه مهندسی» در سال 1967 (تولید نوار مغناطیسی آن) و «خدمات اطلاع رسانی علوم زیستی» در سال 1969 بود. در سال 1969، همچنین نخستین سامانه بزرگ بازیابی پیوسته به مرحله اجرا درآمد. به دنبال توسعه سامانه محلی «لاکهید»، قراردادی میان «لاکهید» و «سازمان ملی فضایی و هوانوردی آمریکا» (ناسا) بسته شد تا «لاکهید»، یک سامانه بازیابی پیوسته برای حدود 200هزار استناد مدارک موجود در سازمان ملی فضایی و هوانوردی آمریکا تهیه کند. نرم افزار این سامانه بر اساس نرم افزار «لاکهید» بنیان نهاده شد و به «ریکان» معروف شد، اما بعدها به «دیالوگ» تغییر نام داد.
ادامه از صفحه 14
نوارهای «مارک» کتابخانه کنگره آمریکا برای کتاب ها، در سال 1969 به منظور اشتراک داده های فهرست نویسی، در دسترس کتابخانه هایی که در طرح مارک مشارکت داشتند، قرار گرفت. «اسی ال سی» که در سال 1967 در اوهایو آمریکا آغاز به کار کرده بود، در سال 1970 اولین اقدام خود را برای فهرست نویسی تعاونی در سامانه های کتابخانه ای انجام داد و در سال 1971 آن را به صورت پیوسته درآورد.در اوایل دهه 1970 بعضی از سامانه های پیوسته آزمایشی به سامانه های کاری تبدیل شدند. در سال 1971 کتابخانه ملی پزشکی آمریکا، نسخه پیوسته «مدلارز» با نام «مدلاین» را به مرحله اجرا درآورد. «مدلاین» اولین سامانه تلفنی پیوسته است.
در سال 1972 سامانه «دیالوگ» (از لاکهید) به عنوان یک خدمت جست وجوی تجاری که امکان دسترسی به پایگاه های اطلاعاتی سه سازمان معتبرآمریکایی (یعنی پایگاه کتاب شناختی اداره آموزش و پرورش آمریکا به نام «اریک»، مرکز ملی اطلاعات فنی آمریکا و کتابخانه ملی کشاورزی آمریکا با نام «اگریکولا») را فراهم می کرد، آغاز به کار کرد. در همین سال پایگاه اطلاعاتی روزنامه نیویورک تایمز به نام «اینفو بانک» پدید آمد.
در سال 1973 نیز «شرکت توسعه سامانه» فروش «اربیت» را به صورت تجاری به کاربران و از جمله کتابخانه ها آغاز کرد.
قبل از دهه 1970، جستجوها به صورت دسته ای/ گروهی انجام می شد و تنها راه دسترسی به اطلاعات، نوار مغناطیسی بود؛ سوالات جمع می شد و سپس یک راهبرد برای جستجو به کار می رفت. انتقال جستجوها از شکل دسته ای به پیوسته، در حدود سال 1970 با روش ذخیره سازی روی دیسک انجام شد. اطلاعات ذخیره شده روی دیسک، به صورت دستیابی تصادفی قابل دسترسی بود و دیگر لازم نبود که (مانند نوار مغناطیسی) محل اطلاعات مشخص شود. به علاوه، تهیه فایل معکوس نمایه و جست وجوی هر کلمه ای از عنوان و چکیده امکان پذیر شد.
پیشرفت های دهه 1980 افراد زیادی را به جستجوی اطلاعات ذخیره شده به صورت الکترونیکی تشویق کرد. در کتابخانه ها، فهرست های عمومی پیوسته به تدریج جایگزین فهرست های برگه ای شدند. اپک ها که در اواخر دهه 1970 به وجود آمدند، در طول دهه 1980 توسط برخی از سامانه های مدیریت کتابخانه ای یکپارچه، همراه با فنون بازیابی اطلاعات پیوسته مورد استفاده قرار گرفتند.
همچنین در طول دهه 1980، کارگزاران بیش تری مانند تولیدکنندگان پایگاه های اطلاعاتی به فروش پایگاه های اطلاعاتی پرداختند. از جمله سازمان هایی که خدمات جستجو را برای پایگاه های خود آغاز کردند، «مرکز چکیده نویسی شیمی» بود که در سال 1980، cas online را ارائه کرد.
استفاده از فناوری نوری برای ذخیره و بازیابی اطلاعات، اولین بار در انتشار و توزیع موسیقی و با استفاده از لوح های فشرده صوتی در سال 1982 عملی شد. در سال 1985 لوح های فشرده نوری به صورت تجاری پدید آمدند و در ابتدا برای ذخیره داده های متنی به کار رفت.
ظهور پایگاه های اطلاعاتی روی دیسک فشرده نوری، تاثیر شگرفی بر جستجو گذاشت و تعداد بیش تری از کاربران نهایی قادر به جستجو به شیوه آزاد شدند.
دهه نود و بعد از آن
گسترش اینترنت در دهه1990 تاثیر خاصی بر دسترسی بسیاری از مردم جهان به منابع اطلاعاتی الکترونیکی داشته است. اینترنت از یک شبکه توزیعی اولیه به نام آرپانت (که توسط وزارت دفاع آمریکا در اواخر دهه 1960 طراحی شده و هدفش برقراری ارتباط بین موسسات دانشگاهی در ایالات متحده آمریکا بود) به وجود آمد.
در سال 1993نیز در «مرکز پژوهش انرژی هسته ای» در ژنو، روشی برای اشاعه و پیدا کردن اطلاعات در اینترنت به وجود آمد که به «تار گسترده جهانی» یا وب مشهور شد. در این روش از فرامتن برای برقراری ارتباط در میان منابع اطلاعات الکترونیکی استفاده می شود.
بسیاری از ناشران و کارگزاران نیز به طراحی نسخه تحت وب تولیداتشان پرداختند و تولیدات خود را از طریق وب ارائه می کنند. از این رو، هم اکنون پایگاه های اطلاعاتی بسیاری از طریق وب قابل دسترسی است. از آن جمله می توان به پایگاه های بزرگ اطلاعاتی نظیر «دیالوگ»، «ابسکو» و «پروکوئست» اشاره کرد. «ابسکو» (از پیشگامان ارائه خدمات پیوسته)، از سال 1994 به بعد به ارائه خدمات از طریق وب پرداخته است. «پروکوئست» نیز نسخه پیوسته خود را از سال 1995 ارائه کرده است. صنعت بازیابی پیوسته در نمونه اخیر خود شاهد حضور یک پایگاه اطلاعاتی جدید به نام «اسکوپوس» بوده که از سال 2004 از طریق شبکه وب ارائه می شود .
گرچه به گفته «توراف» و «هیلتز» زمان پیدایش مجلات الکترونیکی به سال 1976 برمی گردد؛ اما اولین مجله داوری شده تمام متن الکترونیکی در دهه 1990 انتشار یافت. در طول دهه 1990 انتشار مجلات به صورت الکترونیکی سبب شده است که بسیاری از پایگاه های اطلاعاتی کتاب شناختی به سمت ارائه مقالات به صورت متن کامل بروند و پایگاه های جدیدی نیز از مجموعه مجلات الکترونیکی توسط ابسکو به وجود آیند و امکان جستجو و دسترسی پیوسته به متن کامل مجلات فراهم شود.
تا قبل از دهه 1990 گرایش تولیدکنندگان پایگاه های اطلاعاتی پیوسته به تولید پایگاه های کتاب شناختی، و عمدتا از نوع ادواری ها بوده است. در دهه 1990 با قرار گرفتن اینترنت و وب در دسترس عموم، گرایش ها در تهیه پایگاه های اطلاعاتی پیوسته به سمت تولید پایگاه های متن کامل رفته است. همچنین طرح های عظیمی در اواخر دهه 1990 در جهت تولید پایگاه های اطلاعاتی پیوسته از تک نگاشت ها اجرا شده که حاصل آن، ایجاد پایگاه های اطلاعاتی از قبیل «نت لایبرری»، «کوئستیا»، و «ئی براری» بوده است.
هر یک از موارد نامبرده، ده ها هزار جلد کتاب را به صورت متن کامل در خود جای داده است که آنها را به صورت 24 ساعته و در 7 روز هفته، به صورت اشتراکی در دسترس قرار می دهند.
رشد تصاعدی پایگاه های اطلاعاتی
با توجه به رشد فزاینده تولید اطلاعات علمی در جهان و نیز به موازات پیشرفت های اخیر در زمینه فناوری های اطلاعاتی و ارتباطاتی، شاهد افزایش تعداد پایگاه های اطلاعاتی در موضوعات و رشته های مختلف هستیم. گرچه تعداد پایگاه های اطلاعاتی در منابع مختلف، متفاوت ذکر شده، اما این تفاوت ها به علت تفاوت در تعاریفی است که برای پایگاه های اطلاعاتی ارائه می شود.
در یک مطالعه، تعداد پایگاه های اطلاعاتی در سال 1965 بین 12 تا 20 و تا قبل از 1970، 50 تا 60 پایگاه برآورد شده است.
«گچمن» تعداد پایگاه های اطلاعاتی را در سال 1968، 25 پایگاه و در سال 1970، بین 50 تا 100 پایگاه تخمین زده است .در طی سال های 1975 تا 1980، «تنوع» مهم ترین گرایش در پایگاه های اطلاعاتی بوده است. در دهه 1980 رشد پایگاه های اطلاعاتی ادامه داشت و این تعداد از 300 در سال 1975 به بیش از 2400 پایگاه در سال 1984 افزایش یافت.
از اوایل دهه 1990، همزمان با رشد اینترنت، طرح های دیجیتالی کردن منابع اطلاعاتی رونق گرفته است. از سال 1975 تا 1999 تعداد پایگاه های اطلاعاتی از 301 مورد به 11681 و تعداد میزبان ها از 105 به 2454 مورد افزایش یافته و تعداد رکوردهای موجود در این پایگاه ها نیز به 16 میلیارد رسیده است.
دسترسی به پایگاه های اطلاعاتی پیوسته
زمانی که یک پایگاه اطلاعاتی به منظور دسترسی عموم توسعه می یابد، معمولا از طریق ارتباط تلفنی یا خط اجاره ای با رایانه میزبان، امکان ارتباط پیوسته برقرار می شود. این ارتباط از طریق خطوط ارتباطی ثابت یا بی سیم امکان پذیر است. اما خدمات پایگاه های اطلاعاتی توسط تولیدکننده پایگاه اطلاعاتی یا توسط سازمان هایی مجزا که امکان جستجوی پیوسته در یک یا چند پایگاه اطلاعاتی را فراهم می آورند، ارائه می شود. این سازمان ها کارگزار (فراهم آورنده) نامیده می شوند. از این رو صنعت پیوسته، از سه عنصر تشکیل شده است:
1 - تولیدکننده پایگاه اطلاعاتی،
2 - کارگزار خدمات جستجوی پیوسته،
3 - جستجوگر اطلاعات.
تولیدکننده پایگاه اطلاعاتی
تولیدکنندگان پایگاه های اطلاعاتی، وظایف زیر را برعهده دارند:
1 - طراحی ساختار پایگاه اطلاعاتی،
2 - جمع آوری و انتخاب مدارک و نوشته ها،
3 - چکیده نویسی (یا ویرایش چکیده تهیه شده توسط مولف
4 - نمایه سازی با استفاده از واژگان کنترل شده،
-5 ورود اطلاعات کتاب شناختی در قالب استاندارد،
6 - روزآمدسازی،
7 - فروش فایل پشتیبان و روزآمدشده
برخی از آنها (مانند شرکت ویلسون) علاوه بر تولید شکل الکترونیکی، نمایه های چاپی نیز تهیه می کنند.
تولیدکنندگان پایگاه اطلاعاتی سه گروه زیر را شامل می شوند:
الف. نمایندگی های دولتی: مانند کتابخانه ملی پزشکی آمریکا (تولیدکننده پایگاه اطلاعاتی «مدلاین»)؛
ب. سازمان های دانشگاهی/ حرفه ای: مانند تولید کننده پایگاه اطلاعاتی«سایک اینفو»
ج. سازمان های تجاری: مانند تولیدکننده پایگاه«سای سرچ»
کارگزار خدمات جستجوی پیوسته
کارگزاران خدمات جستجوی پیوسته، وظایف زیر را برعهده دارند:
1 - تهیه رابط کاربر،
2 - تهیه نرم افزار جستجو،
3 - دریافت مجوز از تولیدکنندگان پایگاه های اطلاعاتی،
4 - در صورت امکان) استاندارد کردن ساختار رکوردها،
5 - نصب و تنظیم پایگاه های اطلاعاتی و ایجاد نمایه معکوس،
6 - روزآمدسازی پایگاه اطلاعاتی (روزانه، هفتگی، ماهانه،)
7 - فروش به مشتریان،
8 - ارائه خدمات و آموزش.
جستجوگر اطلاعات
جستجوگران پایگاه های اطلاعاتی شامل دانشمندان، محققان، پزشکان، بازرگانان، حقوقدانان، دانشجویان و کلیه کسانی هستند که نیاز به استفاده از اطلاعات دارند. اما جستجوی پیوسته به طور سنتی توسط کتابداران یا اطلاع رسانان رابط های حرفه ای برای مراجعان کتابخانه ها که اغلب کاربران حرفه ای شمرده می شوند، صورت می گیرد.
دلایل جستجو در پایگاه ها توسط این گروه از افراد عبارت اند از:
- اکثر خدمات جستجوی پیوسته، زبان فرمان ویژه خود دارند، از این رو جستجوگران برای دستیابی به پایگاه های اطلاعاتی، باید مهارت استفاده از این زبان ها را به دست آورند.
- جستجوگران با دامنه موضوعی و خصوصیات ویژه هر یک از پایگاه های اطلاعاتی آشنا نیستند.
- مدت زمانی که جستجوگر صرف جستجوی پیوسته در رایانه میزبان می کند اهمیت دارد؛ این امر در مورد جستجویی که مبتنی بر سرعت و کارآیی باشد و توسط متخصص انجام شود، قابل توجیه است.
اما فراهم شدن امکان دسترسی به پایگاه ها از طریق فهرست انتخاب سبب شده که جستجوی پیوسته توسط خود کاربران نهایی انجام شود و از این رو جستجو توسط کاربران نهایی در حال توسعه است. اما نقش میانجی گرانه کتابداران از میان نمی رود و تلاش های کاربران نهایی برای انجام جستجو منجر به افزایش پیچیدگی روند جستجو خواهد شد و این امر تاکیدی خواهد بود بر نقش مهم متخصصان حرفه ای (اطلاع رسانان) در فرآیند بازیابی اطلاعات.
آینده
آیا ما می توانیم بر پایه چندین دهه پیشرفت پایگاه های اطلاعاتی و صنعت بازیابی پیوسته، پیش بینی هایی برای آینده داشته باشیم؟
به نظر می رسد که در آینده، رونق بازیابی پیوسته بیش تر خواهد شد و بسیاری از منابع اطلاعاتی به صورت پیوسته در اختیار کاربران قرار گیرند، چنانکه امروزه پایگاه های اطلاعاتی پیوسته بخشی از منابع کتابخانه ای را در تمامی نقاط جهان به خود اختصاص داده است. به صورت کوتاه مدت می توان پیش بینی های زیر را برای آینده داشت:
1 - سامانه های بازیابی اطلاعات پیوسته، با سرعت چشمگیر به سوی توزیع الکترونیکی منابع پیش می روند.
2 - روز به روز بر تعداد کاربران نهایی که جستجو را به صورت پیوسته انجام می دهند افزوده می شود و این روند فقط منحصر به کشورهای پیشرفته نیست، بلکه کشورهای جهان سوم را نیز شامل می شود.
3 - تولید پایگاه های اطلاعاتی متن کامل افزایش خواهد یافت و این امر تا حدود بسیار زیادی مشکل تحویل مدرک را حل خواهد کرد.
4 - سامانه های بازیابی اطلاعات بهتر و کارآتر، با رابط های کاربرپسندتر توسعه خواهند یافت.
5 - با توجه به رشد اینترنت و سهولت امکان دسترسی به پایگاه های اطلاعاتی، کاربران نهایی بیش تری بدون واسطه به جستجوی اطلاعات خواهند پرداخت.

منبع : پایگاه اطلاع رسانی فناوری اطلاعات و ارتباطات ایران  تاریخ : 26   آبان   1386  شاخه : فن آوری اطلاعات